Wednesday, July 12, 2017

2001 - Μια Οδύσσεια που δε μπορεί να λείπει ...

Stanley Kubrick "2001: A Space Odyssey"

ΙΑΝΟΣ & ΕΠΙΜΗΘΕΑΣ - Dancing with the Stars

Τώρα, να πούμε την αλήθεια, έχει καταντήσει κλισέ ετούτη η μεταφορά με τα βαλς και τους χορούς των μετεώρων. Δε γνωρίζω αν ετούτο το σχήμα λόγου ήταν ήδη τετριμμένο προτού ο Κιούμπρικ οπτικοποιήσει την Οδύσσειά του, η δική μου ωστόσο μνήμη μαγείας ξεκινάει από τότε, δηλαδή απ' τη μέρα εκείνη, που το μπλε του Δούναβη συμπλέχτηκε αξεδιάλυτα με την ουράνια αρμονία και τους στροβιλιζόμενους, μεταλικούς τόρους. Δεν είναι ντροπή, παρ' όλα αυτά, να καταλήξει κανείς ότι υπάρχουν ομομορφισμοί μεταξύ ενσυνείδητων και ασυνείδητων υπάρξεων, όταν στο μόνο που διαφέρουν είναι μια υπερεκτιμημένη πρόθεση των πρώτων. Επειδή, όμως, πολλά αμπελοφιλοσοφικά μαζεύονται και το νόημα πήζει, αντί να κυλά γλυκόπιοτα, θα μιλήσουμε εδώ για ένα θαυμάσιο ζευγάρι χορευτών, πάνω στους λαμπερούς διαδρόμους του Κρόνου.

Ο Επιμηθέας κι ο τέσσερις φορές βαρύτερος Ιανός στροβιλίζονται σχεδόν στην ίδια τροχιά - τους χωρίζουν μόνο 15.000 χιλιόμετρα. Αν ήταν λίγο μακρύτερα, ίσως να μην αντάλασσαν ποτέ μια κουβέντα. Αν ήταν πλησιέστερα, ίσως να 'χαν εξαϋλωθεί ένας πάνω στον άλλο. Όπως συμβαίνει, δηλαδή, και στους ανθρώπους: είναι όμορφο να έρχεσαι κοντά με κάποιον, μα όχι πολύ-πολύ κοντά. Εκεί αρχίζουν οι συγκρούσεις. Υπάρχει μια ιδανική απόσταση, την οποία λατρεύει η αρμονία, αλλά θέλει πολλές συντριβές, ώσπου να την ανακαλύψεις. Μέσα στην απειροσύνη των ουράνιων συσχετισμών, τροχιών που συγκλίνουν για πάντα, τέμνονται ή αδιαφορούν, μέσα στους άπειρους θανάτους των σωμάτων, εκεί στα σκοτεινά γεννιέται ή αποκαλύπτεται η λάμψη μιας τάξης, προηγούμενα κρυφής. Η παράδοξη αυτή συναλλαγή των δύο δορυφόρων δεν πέτυχε, θα 'λεγε κανείς, αλλά μάλλον έτυχε, σα σκέρτσο χάους. Η μοναδικότητα ετούτη την κάνει δύο φορές πιο όμορφη.

Κάθε τέσσερα χρόνια λοιπόν ο ένας απ' τους δυο, εκείνος που κινείται χαμηλότερα μα και γωνιακά ταχύτερα, κερδίζει το έδαφος στο διάβα του άλλου. Κάποτε, πλησιάζει όσο χρειάζεται. Όσο χρειάζεται για τι; Άλλοι το λένε χορό, άλλοι το λένε κουβεντολόι, νεύμα. Δεν έχει σημασία. Η επιστήμη το λέει βαρύτητα, ο Εμπεδοκλής θα το έλεγε φιλότητα. Έλκεται ο ένας απ' τον άλλο, με τη δίψα τεσσάρων χρόνων μοναξιάς. Κι όπως κάθε "μαζί" μεσώνει τις ετερότητες, έτσι αυτός που πλησιάζει δανείζεται λίγη απ' τη στροφορμή του συντρόφου του, τόση όση ακριβώς χάνει ο άλλος. Το αποτέλεσμα είναι να ψηλώνει ο χαμηλός και να χαμηλώνει ο ψηλότερος. Αν δεν ήταν έτσι, κανείς δε θα συναντούσε ποτέ κανέναν.

Κι εδώ ξεκινάει μια νέα μαγεία. Εκείνος που χαμήλωσε, εκείνος δηλαδή που ούτως η άλλως προηγούνταν, αποκτά μεγαλύτερη γωνιακή ταχύτητα και ξεφεύγει ξανά. Το συνταίριασμα, που βαστά κάπου εκατό μέρες, φτάνει στο τέλος του κι οι δρόμοι χωρίζουν και πάλι. Χωρίζουν, όμως, κατά μήκος. Τέσσερα χρονιά μετά, το σενάριο θα επαναληφθεί, αυτή τη φορά αντίστροφα. Έτσι, ο "Γρηγόρης" θα βρεθεί με τη σειρά του πίσω απ' τον "Σταμάτη", δίνοντας την ψευδαίσθηση ότι έτρεχε να προλάβει, όταν στην πραγματικότητα είναι ο ίδιος, που κερδίζει μια περιστροφή.

Στην κατοπτική ετούτη προσομοίωση, γίνονται αντιληπτά
(0:40 και 2:00) το πλησίασμα και η ξαφνική επιτάχυνση.

Από τα προηγούμενα, είναι φανερό, ότι οι δυο αλήτες, ουδέποτε ανταλλάζουν θέσεις, παρά μόνο τροχιές. Θέλω να πω: κανείς δεν προσπερνά ποτέ κανένα κι είναι θαυμάσιο κι αυτό αν το σκεφτείς. Σε αυτό το στροβίλισμα, όλοι μοιάζουν να πηγαίνουν μπροστά, δίχως ποτέ κανείς να φέρνει σε δύσκολη θέση τον άλλο, να τον ντροπιάζει. Καθώς, τελικά, δεν περιφέρονται και μεταξύ τους, θα μπορούσαμε να σώσουμε τη συναναστροφή απ' το αιώνιο κλισέ: δεν πρόκειται για χορευτική φιγούρα, μα περισσότερο για σκυταλοδρομία, όπου κάθε τετραετία, μ' ένα βαρυτικό εναγκαλισμό, ανταλλάσεται η ενεργειακή σκυτάλη.


Μυθολογικά, ο Ιανός αντιπροσώπευε το αδιάκοπο ξεκίνημα, κάθε τι νέο. Ήταν, επίσης, ο άρχων των μεταβάσεων και των θυρών. Όσο διαβάζεις βέβαια, τόσο μπλέκεσαι (όπως πάντα), από τη μία ερμηνεία στην άλλη. Παρ' όλα αυτά, δεν είναι δύσκολο ν' ανακαλύψει κανείς (ή να εφεύρει) συνεπαγωγές και ισοδυναμίες, μεταξύ των ποικίλων συμβολισμών. Ο Επιμηθέας, απ' την άλλη, ήταν η ενσάρκωση της αμέλειας και της απρονοησίας. Μυθολογικά δε συναντήθηκαν ποτέ κι ούτε, φαντάζομαι, οι νονοί τους θεώρησαν κανά συνταίριασμα ή συνειρμό. Δεν υπάρχει εδώ καμιά αλληγορία. Πέραν, δηλαδή, των φουρκισμένων εφήβων, που δίνουν μια στην πόρτα και παίρνουν τους δρόμους, δίχως δεύτερη σκέψη, άμα δεν μπορούν ν' αντιπαλέψουν τους Κρόνους τους ή δεν έχουν μια Ρέα να τους συνδράμει. Εκεί, μέσα στον προμηθεϊκό αυθορμητισμό και στην αλητεία, πολλά σπιρτόζικα συμβαίνουν. Άμα κάθονταν, Ιανός κι Επιμηθέας, να τα λογαριάσουν - όχι τόσο κοντά βρωμούν τα πόδια σου, ούτε αλλάργα κάνει κρύο - ακόμα θα βρίσκονταν στα σχέδια.


Είναι κρίμα, που φαντάστηκαν και τους δυο αρσενικούς. Κρύβεται μια γλυκόπικρη ερωτική ιστορία, σε τούτο το αλισβερίσι, που το άγγιγμα παύει λίγο πριν γίνει τέτοιο. Θυμίζει, για όσους ξέρουν, την ταινία "Ladyhawke", όπου μια κατάρα παίζει με τις μορφές των εραστών, ο λύκος και το γεράκι να μην μπορούν να συνυπάρξουν. Μόλις μια σπίθα χρόνου, την αυγή, καταφέρνει ο άνδρας, αφήνοντας την πρότερη μορφή, να ξεκλέψει απ' την κυρά του τίποτα περισσότερο από μια φευγαλέα ματιά. Ύστερα τα πάντα διαλύονται μέσα σε φτερουγίσματα και φως.

Ετούτη η μαγεία του Κόσμου, που μας περιβάλλει, δεν έχει σταματημό ή όριο.

Monday, July 10, 2017

MOONS - Χίλιοι & Ένας Δορυφόροι

Αν ξεκινήσει κανείς να διαβάσει τον πρώτο τόμο από τις «Χίλιες και Μία Νύχτες», στη μετάφραση του Κώστα Τρικογλίδη (Εκδ. Ηριδανός), θα φτάσει κάποτε - και λίγο πριν το τέλος - στην «Ιστορία του Νουρ-Εν-Ντιν Αλή και του γιου του Μπαντρ-Εν-Ντιν Χασάν». Στις πρώτες γραμμές αυτής της (τελικά, κάπως βαρετής) οικογενειακής εποποιίας διαβάζουμε ...

" [ ... ] Ο βεζύρης  αυτός, που ήταν πολύ γέρος, είχε δυο γιούς που ακολουθούσαν τα ίχνη του, σα δυο δορυφόροι έναν πλανήτη. Ποτέ δεν είδε κανείς όμοιούς τους στην ομορφιά και στη χάρη. [ ... ] "

Τώρα, οι υπερχίλιες νύχτες δε γράφτηκαν προχτές, ούτε καν πριν εκατό χρόνια. Αν συνοψίσουμε τις πληροφορίες του προλόγου (της παραπάνω έκδοσης), οι πρώτες ιστορίες φαίνεται να ξεκινούν κάπου στον 8ο μ.Χ. αιώνα και, σαρώνοντας τη λαϊκή παράδοση και την ανθρώπινη φαντασία στο διάβα των αιώνων, ήρθαν κι αποκρυσταλλώθηκαν σε μια σχετικά πλήρη μορφή γύρω στο 13ο αιώνα, από κάποιον Αμπού-Μπακρ. Απ' την άλλη μεριά πάλι, είναι μόλις στις 7 Ιανουαρίου του σωτηρίου έτους 1610 όταν, δι' οφθαλμών ασκαρδαμύκτων, ο Γαλιλαίος γίνεται πρωτο-μάρτυρας των εξωγήινων δορυφόρων του Δία, καταφέρνοντας έκτοτε θανάσιμο πλήγμα στην συμπαντοκρατορία του πλανήτη μας. Συνδυάζοντας τα προηγούμενα, αναρωτιέται κανείς "Τι συμβαίνει, λοιπόν, με τη Χαλιμά και την παρέα της; Είχαν οι Άραβες γνώση των δορυφορικών συστημάτων, αιώνες νωρίτερα από τους ευρωπαίους βρωμύλους;"

Όλα αυτά μου κίνησαν το ενδιαφέρον, η απάντηση όμως είναι - πιθανότατα - πιο εύκολη και προφανής, απ' όσο η αρχική μου έκπληξη υπονοούσε. Αναζητώντας στην ευλογία του διαδικτύου την περίφημη μετάφραση του Sir Richard Francis Burton, διαβάζουμε στο αντίστοιχο χωρίο ...

" [ ... ] This Minister, who was a very old man, had two sons, as they were two moons; never man saw the like of them for beauty and grace [ ... ] " 

Προφανώς, η ποιητική αδεία ήταν για πολλούς αιώνες δυνατότερη απ' το ισχυρότερο τηλεσκόπιο και τα φεγγάρια έδειναν κι έπαιρναν στη φαντασία και στα χείλη των ανθρώπων. Να παρομοιάσεις τα δροσερά νιάτα με φεγγάρια, δύο ή τρία, όσα επιθυμεί η καρδιά του καθενός, είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα απ' το να φαντάζεσαι ουράνιες σφαίρες να κλωθογυρίζουν τους πλανήτες, στην άλλη άκρη του στερεώματος. Ευλογότερη ερμηνεία: ο Τρικογλίδης, στο σημείο ετούτο, παρεξέκλινε μια στάλα απ' το αραβικό πρωτότυπο, για λόγους που δε θα μάθουμε ποτέ. Δε νομίζω ότι η προσφυγή σε δορυφόρους είχε κάποιο άμεσο λυρικό κέρδος (ή κάτι άλλο), απ' το ν' αφήναμε τους γιους του γερο-βεζύρη όμοιους με δυο ολόγιομα φεγγάρια.

Ο Τρικογλίδης μεταφράζει άμεσα απ' το αραβικό κείμενο κι έτσι δεν είναι εύκολο να προχωρήσουμε σε συγκρίσεις, για τη σημειολογία των αραβικών λέξεων. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι στην αγγλική η λέξη "moon" έχει διττή σημασία. Έτσι, κάθε που διαβάζουμε "the Moon", σε κάποιο αγγλικό κείμενο, ξέρουμε πως μιλάμε για το ντόπιο φεγγαράκι μας και συννενοούμαστε. Αντιθέτως, μαθαίνουμε πως αέριοι γίγαντες, όπως ο Δίας, έχουν στη δούλεψή τους ένα σωρό "moons", δηλαδή δορυφόρους. Δεν περιμένουμε, φυσικά, ετούτος ο δυισμός να στέκει προγενέστερος του 17ου αιώνα κι έτσι, αντίστοιχα, φαίνεται απίθανο να υπάρχει ένα παρόμοιο υπονοούμενο στο αραβικό πρωτότυπο του 13ου αιώνα ή, έστω, των τριών επόμενων.

Μερικές σκέψεις, έτσι απλά ...

Φόβος και Δείμος : δίδυμα φεγγάρια στον Άρη

Thursday, June 29, 2017

ΕΨΙΛΟΝ ΛΥΡΑΣ - Στη γειτονιά του Βέγα

" There is no point, among the many incomprehensible anomalies of the science of mind, more thrillingly exciting than the fact - never, I believe, noticed in the schools - that in our endeavours to recall to memory something long forgotten, we often find ourselves upon the very verge of remembrance, without being able, in the end, to remember. And thus how frequently, in my intense scrutiny of Ligeia's eyes, have I felt approaching the full knowledge of their expression - felt it approaching - yet not quite be mine - and so at length entirely depart! And (strange, oh, strangest mystery of all!) I found, in the commonest objects of the universe, a circle of analogies to that expression. I mean to say that, subsequently to the period when Ligeia's beauty passed into my spirit, there dwelling as in a shrine, I derived, from many existencies in the material world, a sentiment such as I felt always around, within me, by her large and luminous orbs. Yet not the more could I define that sentiment, or analyse, or even steadily view it. I recognized it, let me repeat, sometimes in the survey of a rapidly growing vine - in the contemplation of a moth, a butterfly, a chrysalis, a stream of running water. I have felt it in the ocean - in the falling of a meteor. I have felt it in the glances of unusually aged people. And there are one or two stars in heaven (one especially, a star of the sixth magnitude, double and changeable, to be found near the large star in Lyra) in a telescopic scrutiny of wich I have been made aware of the feeling. "

Τέτοια γράφει ο Πόε στη «Λιγεία» του, όπου ένας αστέρας έκτου μεγέθους, διπλός, μεταβλητός, κοντά στον μέγιστο της Λύρας - θέλει να πει στον Βέγα - καταμαρτυρεί τις ενατενίσεις ενός απελπισμένου της μνήμης. Αναζητούμε ετούτο τον φωτεινό καταδότη μιας αδικοχαμένης ένωσης. Αναζητούμε τον καταλληλότερο υποψήφιο των άστρων, τον τρελό εκείνο που ακτινοβολούσε, άκοντας, το λυκόφως μιας κατανόησης.


Υποθέτοντας - κι είναι λογικό - πως ο αφηγητής αναφέρεται στο φαινόμενο μέγεθος, παραθέτω απ' τον κατάλογο του αστερισμού, ένα απόσπασμα με τους πρώτους αστέρες 6ου μεγέθους :

List of Stars in Lyra

Περιδιαβαίνοντας αστρο-σκονισμένα μονοπάτια, φτάνουμε σε μια πρώτη προσέγγιση του ζητούμενου με τον Έψιλον Λύρας. Ελαφρά σεσημασμένος, γνωστός και ως "The Double Double", πρόκειται για τον πιο χαριτωμένο υποψήφιο. Ο Έψιλον είναι στην πραγματικότητα ένας ζεύγος ζευγών, ένα σύνολο δηλαδή τεσσάρων παιχνιδιάρικων άστρων. Στον πίνακα αναφέρεται το βασικό ζεύγος, ως ε1 κι ε2. Φτιάχνουν μια όμορφη αλληγορία, ετούτοι οι διπλο-πλεγμένοι χορευτές. Σ' ένα εύστοχο σχόλιο, κάπου εδώ, παραλληλίζεται η ανεπάρκεια όσων τηλεσκοπίων αδυνατούν να διακρίνουν τα πολλαπλά ζεύγη, με την αδυναμία διάκρισης μεταξύ πραγματικότητας και παραίσθησης, χαρίζοντας στον καταπονημένο ήρωα του Πόε μια ελάχιστη δικαίωση, έστω σε κάποιον απώτερο ουρανό.



Κι όμως, ο Έψιλον Λύρας ως διπλός ή τετραπλός πληροί μονάχα τη μία από τις δύο απαιτήσεις του κειμένου. Τι γίνεται λοιπόν μ' εκείνο το "changeable", που τολμώ να μεταφράσω ως "μεταβλητός". Καμία μεταβλητότητα εδώ, ούτε στο σύνολο, ούτε στα επιμέρους. Τουλάχιστον, πουθενά δεν ξεχώρισα τη γνώση αυτή. Ας ψάξουμε, ίσως, για μια εναλλακτική.

XY Lyrae

Στη γειτονιά του Βέγα συναντάμε ακόμα τον ΧΥ Λύρας, επίσης 6ου μεγέθους. Όμως και τούτος είναι κατά το ήμιση κατάλληλος : μεταβλητός, μα όχι διπλός. Δεν έχει κάτι άλλο ξεχωριστό ο ΧΥ, πέραν δηλαδή της ιδιαίτερης θέσης του. Στην ορθή κορυφή ενός οριακά ορθογώνιου τριγώνου, επιβλέπει από ψηλά τόσο τον όμορφο Βέγα, όσο και τους στροβιλιζόμενους Έψιλον.

Κάπου εδώ, οι υποψήφιοι αρχίζουν να στερεύουν κι η μία αποτυχία διαδέχεται την άλλη. Τώρα δε θα 'ταν μακριά απ' την αλήθεια αν υποστηρίζαμε ότι κάθε αστέρας είναι με τον τρόπο του μεταβλητός, στο ανάλογο βάθος χρόνου. Κι έτσι θα μπορούσαμε για τις ανάγκες του σκιώδους αφηγήματος (ή μιας επισφαλούς μνήμης) να κρατήσουμε τον Έψιλον Λύρας ως τον πλέον κατάλληλο σύντροφο στο παραλήρημα του Πόε. Μέσα στον ίλιγγο του κοσμικού χορού, άλλοτε ως ζεύγος κι άλλοτε ως μονάδα, άλλοτε Ligeia κι άλλοτε Rowena, περιγελά τους αφελείς νόες, που μάταια επιζητούν μια σταθερότητα, άλλη από εκείνη ενός αόρατου κέντρου, ή μια βεβαιότητα, άλλη από εκείνη της παραίσθησης.

ΧΑΡΩΝ - Στη σκιά μιας αγάπης

Τα βαφτίσια του θεού, λένε πολλοί, υποτάχθηκαν στις ανάγκες ενός ευφημισμού. Τι χαρωπό θα μπορούσε να έχει, στο κάτω-κάτω, ο υπαίτιος των απόλυτων αποχωρισμών; Μήπως, όμως, δεν ήταν κι αυτός ο ίδιος (ο Χάροντας) τίποτε περισσότερο, παρά απλό όργανο υποταγμένο σε μια μοίρα ανώτερη, μια ειμαρμένη, μια τάξη ή μια δικαιοσύνη, στα οποία δεν είχε τον παραμικρό λόγο; Ένας απλός πορθμέας, που ξεπεσμένος με τα χρόνια από μια πρότερη αίγλη, υποτάσσεται κάποτε ανήμπορος στον κυνισμό του κάθε Μένιππου. Κι όμως, παρά τη νίκη ενός ήθους επί του θανάτου, ποιος τελικά είναι εκείνος που στέργει τους άγγελους κακών επών; Η θλίψη, η απόγνωση δε βάνει κάτω τα πράματα να τα ζυγίσει. Το πιο συχνά, ξεσπά και θα ξεσπά σ' αυτό που θα βρει πρώτα μπροστά της, ακρίτως και αδιακρίτως.

Στα δεύτερα βαφτίσια, ωστόσο, η χαρά δεν ήταν ευφημισμός και το νόημα δεν είχε κάτι από τις κλίμακες των αιώνων ή των θεών, παρά απ' το ήσσον των ανθρώπων : την αγάπη ενός άντρα για μια γυναίκα. Όταν στα μέσα του 1978 ο αστρονόμος James Christy ανακοίνωνε το νέο μέλος της οικογένειας, στο μυαλό του είχε ήδη αποκρυσταλλωθεί μια επιθυμία, ένα παράλληλο παιχνίδι. Η γυναίκα του λεγόταν Charlene, αλλά όπως είναι συνήθειο των ανθρώπων που αγαπούν, πελεκάνε απ' τα ονόματα τους εκβιασμούς μιας γραφειοκρατίας, κρατώντας μόνο αυτό που η καρδιά μπορεί να καταλάβει. Πλάθουν δηλαδή χαϊδευτικά ή παρατσούκλια. Την Charlene όλοι τη φωνάζαν Char. Ο James βάλθηκε να της χαρίσει ένα πετράδι απ' το στερέωμα. Η απόσταση απ' το ένα στο άλλο δεν είναι μακρινή κι έτσι γεννήθηκε ο Χάροντας ή Charon.

Για πολλά χρόνια, πριν γίνει η επίσημη καταχώρηση στα ληξιαρχεία της IAU (International Astronomical Union) το 1986, ο νέος δορυφόρος κυκλοφορούσε απλά με τον αριθμό μιας ταυτότητας: S/1978 P 1. "S" για "Satellite", P" για "Pluto" και "1" για τον αύξοντα αριθμό ανακάλυψης, τη χρονιά εκείνη. Στη μνήμη της αγάπης αυτής και στο εξής, στους αιώνες των ανθρώπων, οι αστρονόμοι μεταξύ τους θα τιμούν εκείνο που ένας επίσημος φορέας αδυνατεί: θα προφέρουν το Charon ως Sharon, μόνοι αυτοί ανάμεσα στον κόσμο και τους αμύητους.

Κι έτσι, όπως κάθε χθόνια φύση, έχει δυο όψεις : μια υπόγεια και μια υπέργεια, έτσι κι ο μελάνοπας Χάροντας απέκτησε μια πλευρά λουσμένη στο φως, μια πλευρά χαραγμένη τ' αρχικά των ερωτευμένων. Χαραγμένη όχι με τη λάμα, με το μαχαίρι, παρά με τον άβακα και με το τηλεσκόπιο.

Το χρονικό μιας γέννησης


Πλάνη & Πλάνητες

Υστερόγραφο : Μήπως κι αυτός ο Μπόρχες, στο "Ο Αμπενχακάν Ελ Μποχαρί, Νεκρός στο Λαβύρινθό του", δεν απέχει τόσο απ' τα δικά μας; Μήπως, σαν αντανάκλαση του μέλλοντος, προμηνύει ένα παρόμοιο παιχνίδισμα; Μιλώ για το σημείο, όπου βάζει αγγελιοφόρο του θανάτου το ιστιοφόρο "Rose of Sharon". Θα μπορούσε η Sharon ετούτη να είναι η δική μας Charlene, ένας ευφημσμός που επανέρχεται περιοδικά από τον ένα νου στον άλλο;